Жексен АЛПАРТЕГІ, «Айқын» газеті №5 (2399), 16.01.2014 ж.

    Саяхатшы, ағартушы және этнограф Шоқан Уәлиханов орыс патшасының барлаудағы офицері болған. Әйтсе де оның біз білмейтін тыңшылық әрекеті құпия сақталып келеді. Ол сан қырлы жақтарымен қатар барлау саласын да терең меңгеріп, Ресейдің көздеген мақсатына қол жеткізуге үлес қосқан тамаша барлаушы ретінде танылды.
    Шоқанның бойындағы ерекше қабілетті байқай білген орыстар оған қолынан келетін істі сеніп тапсыруы да тегін емес. ХІХ ғасырдың ортасында Қазақ жері мен Шығыс Түркістан және Орта Азия, Қытай, Ұлыбритания және Ресей арасында үлкен ойын басталды. Үш держава бұл аймақты өздеріне қаратуға белсене кірісіп, отарлауды мақсат етті. Тіпті кейбір елдер олардың отарына айналып, енді бірлерін өздеріне қаратқан болатын.
    Ресей қазақ даласына билік жүргізе бастаса, Қытай Шығыс Түркістанға (Синьцзян) ұмтылып, Ұлыбритания Үндістанды жаулап алған еді. Ресей мен Англияның ықыластары Қашқарға ауған. Бұған дейін Ұйғыр мемлекетін Қытайдың Шин басқыншылығы 1760 жылы жаулап, билікті қолға алғанымен, екі жақта да алауыздық болып жатты. Елдегі алты қала (Қашқарияға қарайтын) көп ғасырдан бері еуропалықтар үшін есіктері жабық болып келді. Бұл жылдары Шығыс Түркістанда ел ішінде өзара билікке ұмтылғандардың арасында бақталастық пен соғыс жиі болады. Қашқарда қытайларға қарсы бас көтеру етек алып, тыныштық орнамаған кез еді.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан» газеті (№229), 9 қазан 2013 ж.

    Барлау… Барлаушылар… Сыртқы барлау. Бұл сөздер қазір ешкімге де таңсық емес, бірақ барлау ісі қашанда құпиялығымен, астыртын ақпараттарымен және өте қауіптілігімен көпшілікті қызықтыратындығы да, тартатындығы да ақиқат. Өйткені олардың қиындықпен қол жеткізген ақпараттары бір мемлекеттің тағдырын шешуі мүмкін. Сондықтан да болса керек, әлемнің бар елі барлау ісіне өте сақтықпен және үлкен жауапкершілікпен қарайды. Ал мұндай күрмеуі көп күрделі жолдан өткен әрбір барлаушының өмірі тұнып тұрған құпия тарих екені де анық. Осы орайда біз сыртқы барлау қызметінің қадірлі ардагері, яғни бүгінде жасы сексеннің сеңгіріне шыққан Тоқтархан Күзембаевтің атқарған істеріне тоқталып өткенді жөн көрдік.

Амантай КӘКЕН, «Егемен Қазақстан» газеті, 26.06.2002 ж.

    Ең алдымен Шоқан орыс армиясының офицері, погон таққан әскери шенеунік. Солай болғанмен ұлы ғалымға байланысты мәліметтерді сараптап, энциклопедия ақпарларына қанша үңілсеңіз де бұл жағдай тасада қала беретін секілді. Оның барлық іс-әрекеті әскери адамның емес, қарапайым азаматтың, мысалы, ғылым академиясы немесе университет зерттеушісінің тындырған шаруасы сияқты баяндалады. Ақиқатына келсек, ол ешкімге тәуелсіз, бас бостандығы мол, ал қажет болса ойына келген шаруамен айналыса беретін қатардағы азамат емес. Керісінше, бұйрыққа сөз айтпай бағынатын, құқығы шектеулі әскери қызметкер емес пе? Олай болса оның жұмысы қызмет бабына орай басшылық бекіткен қалыпты бір шеңбер төңірегінде атқарылады. Ал әскер бар жерде – құпия бар.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан» газеті (№181), 1 тамыз 2013 ж.

Сонау 1969 жылы екі алып ел арасында, яғни Жалаңашкөл өзенінің маңында күрделі қақтығыс болғаны белгілі. Сол кезде кеңестік барлау қызметі көршілер үлкен тойтарыс жасауға дайындалып жатыр деген хабар алады. КОКП Саяси бюросында оған орасан соққы жасау жағы да қарастырылады. Алайда кеңестік барлаушылар, оның ішінде сол кезде Қазақстан барлауын басқарған Әбдіғали Байғарин  тарапынан жүргізілген агентуралық-жедел және ақпараттық жұмыстары арқасында КСРО саяси басшылығы соққы жасау ойларынан бас тартты. Барлаушылар тұрақты түрде әр қылт еткен жағдай туралы басшыларын құлақтандырып отырған. Бұл деректер сенімді де, нақты болғанын уақыт көрсетті.